1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer>

منو - کلینیک

سالها دل طلب جام جم از ما می کرد                          آنچه خود داشت زبیگانه تمنا می کرد

 

قبل از اینکه جایگاه یوگا در طب مکمل را بررسی کنیم باید بدانیم که هدف طب مکمل چه می باشد:

اصولاً طب مکمل دو موضوع را مد نظر قرار می دهد:

1. سلامتی را در تمام ابعاد جسمی و ذهنی و روانی به بیماران باز گرداند.

2. از ایجاد بیماری در افراد سالم جلوگیری کند و در واقع پیشگیری نماید.

با این مقدمه به جایگاه ارزشمند یوگا در طب مکمل می پردازیم. با پیشرفت سریع تکنولوژی در چند دهه اخیر و زندگی ماشینی یکنواخت انسان برای اینکه خود را همگام با پیشرفت علم کند روز به روز به سرعتش می افزاید و در این عصر سرعت، ذهن لحظه ای آسوده نمی باشد و دائماً در فشار برای معاش و برتری بر دیگران در جنب و جوش است و به همین دلیل در عصر حاضر وجود آرامش یوگا برکتی است برای همه انسانها از کودک و نوجوان تا میانسال و پیر، زن و مرد فرقی نمی کند. همگان می توانند از این موهبت برخوردار شوند.

یوگا به سادگی یک علم تجربی است مانند علوم ریاضی، فیزیک و شیمی که بر اساس رویدادهای طبیعت قانونمند شده اند. ارزشهای علمی، ادبی و معنوی از هر فرد و ملیتی که باشد متعلق به همه بشریت است و مختص شخص یا سرزمین مردم یا مذهب خاصی نیست. نکته مهم اینجاست که دریابیم یوگا علمی است که شما را به طور سیستماتیک به سوی سلامتی کامل و آرامش ذهنی رهنمون و درنهایت شما را به خویشتن خویش نزدیک تر نموده تا خودمان و حقیقت هستی مان را بهتر بشناسیم و در صلح و آرامش با خود و پیرامون خویش قرار گیریم. یوگا آرامش روانی و تعادل و هماهنگی ارکان متشکله تن و روان انسان را تأمین می نماید. فرزانگان هند در طی زمانها ناشناخته در جهت درک وحدت قوانین هستی، کائنات و خودشناسی برای وصول به خواسته های فطری بالقوه از طریق مشاهده طبیعت و هماهنگی با قوانین آن به یکی از راههای رهایی انسان از درد و رنج دست یافته اند که یوگا نام دارد. به نظر زبان شناسان سانسکریت یوگا می تواند از سه ریشه Yu- Yug- Yugir به معنی پیوستن یا اتحاد، مشاهده کردن، یوغ و مهار نمودن مشتق شده می باشد و بر اساس تعریف پتانجلی حکیم،دانشمند،بنیانگذار و گردآورنده متون یوگایعنی رهایی و سکون ذهن از نوسانات و فرآیند های گوناگون ذهنی و یوگا برای انسان قرن حاضر روشی است برای دسترسی به سلامت جسم و ذهن صلح و آرامش با خود و پیرامون و بهبود روابط فردی و اجتماعی، چنین انسانی آگاهانه به حفظ تعادل ذهنی و روحی ملایمات و ناملایمات زندگی را با یکسان نگری پشت سر می گذارد.

همانطور که نسیم سطح دریاچه را به هم می زند و در نتیجه انعکاس اشیاء خلاف واقع را نشان می دهد و هنگامی که آب درون دریاچه آرام است تمام زیبایی های اطراف عالم را  منعکس می کند به همین منوال نوسانات فکری، آرامش ذهن و روان را بر هم می زد. وقتی ذهن آرام است زیبایی های وجود در آن منعکس و دیده می شود.

در اینجاست که نقش یوگا که باعث سلامت ذهن و جسم می گردد مانند درمانهای دیگر در طب مکمل خود را نشان می دهد.

و این فقط بخشی از اثر گذاری یوگا بر بُعد ذهنی شخص می باشد از دو دیدگاه بُعد فیزیک و بُعد ذهنی و روانی می تواند یوگا نقش خود را در طب مکمل ایفا نماید. برای مثال در بخش هاتایوگا که آساناهاها یا وضعیت های یوگا انجام می گیرد تمرین کننده سعی در تمرکز بر روی عضو در حال کشش دارد و این اولین پایه های تمرکز فکر را میسر می سازد و کشش ها کاملاً آرام و به ملایمت انجام می گیرد این تمرینات فیزیکی روی غدد، عضلات و مراکز عصبی اثر می گذارند و آن را فعال می سازند با آنکه انجام این تمرینات در حال سکون و آرامش صورت می پذیرد اما با این همه بدن را نرم کرده و مالش می دهد به طوری که: هیچ یک از اجزای بدن غیر فعال و دست نخورده باقی نمی ماند. بنابراین هاتا یوگا سلامت بدن، نشاط و زیبایی آنرا تضمین می کند و شخص برای بدست آوردن آرامش احتیاج به قرصهای مسکن، چای، قهوه ندارد. یکی از علل پیر شدن از بین رفتن انعطاف و نرمی عضلات و زردپی، تجمع کلسترول در خون (به علت مصرف تخم مرغ و چربیهای حیوانی) و از بین رفتن حالت ارتجاعی رگهاست. یکی از عوامل اساسی و شناخته شده مرگ و میر سخت و سفت شدن دیواره شریانها است. تحقیقات نشان داده که تکنیک های راحت سازی چون یوگا علاوه بر استراحت فکری در استراحت بدن نیز مؤثرند. بنابراین آنها می توانند کلسترول و فشار خون بالا را پایین آورند و به تشدید جریان خون و قابل ارتجاع نگه داشتن شریانها نیز کمک می کنند. با زیاد شدن سن انعطاف پذیری بدن کمتر می شود و بدین ترتیب جریان پیر شدن تشدید می شود. قوه ارتجاعی عضلات رل و نقش مهمی در جوان و سالم نگه داشتن بدن بازی می کند که این مهم توسط آساناهای یوگا عملی می گردد. این سری تمرینات نه فقط موجب رفع خستگی عضلات و مفاصل که یکی از گرفتاریهای سنین کهولت خواهد گردید. همچنین این روش واکنش سیستم ایمنی بدن را در مقابل بیماری ها تشدید می کند و موجب شتاب و تحرک لنفوسیت ها در یورش و حمله به اجسام خارجی می گردد.

برای مثال ناهنجاریهای دیسک بین مهره ای یک بیماری شایع است عارضه دیسک تحریک دائمی اعصاب آنرا باعث می شود و شخص را دچار ضعف اعصاب و درد و ناراحتی می کند. تمرینهای یوگایی جلوی عارضه دیسک را می گیرد و اگر کسی مبتلا به دیسک شود و درجه عارضه تا حد متوسطی نیز باشد بوسیله تکنیک های گوناگون یوگایی قابل بهبود است این گونه تمرینات اکثراً بدن را در جهت طبیعی خود قوس داده و قدرت تحمل و انعطاف آنرا بیشتر می کند و عضلات جنبی مهره ها تقویت شده و با کمک به حفظ موقعیتهای آنها این عارضه برطرف می گردد.

اما بعد دیگر یوگا که مرتبط با بحث ما می شد راجا یوگا یا شاهراه یوگا، یوگای تمرکز و تعمق است و راجا یوگا بعد از مرحله هاتا یوگا انجام می پذیرد اما راجا یوگا کاملاً با هاتا یوگا مربوط و متکی است و بیشتر به همراه یکدیگر تمرین می شوند. جسم و روح با یکدیگر وابستگی نزدیک دارند بنابراین این دو سیستم در صدد تحقق دو هدف هستند: هدف هاتا یوگا تسلط بر بدن است و هدف راجا یوگا تسلط بر فکر است. راجا یوگا روشی است که می تواند به ترتیب ذهن بپردازد یعنی اول خانه ذهن را مرتب می سازد و بعد قوای مرتب شده آن را متمرکز می نماید.

همانطور که بدین وسیله دفع ضایعات سمی خود قویتر و سالمتر می شود به همین طریق فکر نیز پس از رهایی یافتن از زیر بار اندیشه های زائد و مضر قویتر و سالمتر می گردد. دکتر ویلیام جیمز پدر روانشناسی علمی در این باره می گوید: پرارزشترین و تنها راهی که نتایج آن مبتنی بر بزرگترین و محکمترین تجربیات است بی شک راه و روش یوگا است که تمرینات آن موجب تحکیم مبانی اخلاق و ازدیاد نیروی بدنی و عدم تزلزل روحی شخص می گردد بنابراین اگر احساسات تحت کنترل در نیاید هماهنگی آن با سلامتی بدن غیر مقدور خواهد بود لذا بیشتر بیماریها منتج از احساسات زیان بخش می باشد.

احساسات هیجان انگیز باطنی مانند ترس، غم و عصبانیت، تنفر و حسد بر روی بدن به خصوص غدد درون ریز اثر می گذارد از این رو احساسات همچون شوکی می باشد که بر روی سلسله اعصاب اثر کرده و به فساد تدریجی غدد آندوکرین کشیده می شود. یکی از نتایج رفلکس فوق افزایش فشار خون است این احساسات با اثر روی غدد فوق کلیوی موجب افزایش ترشح آدرنالین از این غده می گردد که آدرنالین جریان خون را افزایش داده، ضربان قلب را تسریع و فشار خون را بالا می برد. پس این چنین احساسات درونی به طور مداوم قلب را خسته می کند، تمرینات مختلف یوگا در تقویت سیستم آندوکرین کمک مؤثری است یعنی چون شلاق بر روی غددی که عملش ناکافی است مؤثر واقع می شود و سرانجام این احساسات را توسط تمرکز فکر و شل کردن ماهیچه ها و عضلات (ریلکسیشن) تحت کنترل در می آورد و علاوه بر اینکه حرکات یوگا کند و تدریجی و ملایم است که به همراه نفس کشیدن صحیح و استراحت انجام می گیرد، نفس کشیدن آرام و عمیق ششها را تصفیه می کند. این تنفس ها بدن را شارژ کرده و تحریکات عصبی را آرام می کند و قیافه به مرور بشاش می شود. پس هر چه قدر اکسیژن بیشتری به خون و مغز برسد قدرت و شعله فکر بیشتر و دقیقتر می شود در حین تمرینات به علت اکسیژن فراوانی که شخص می گیرد دارای اعصابی کاملاً آرام است نتیجه اینکه نرمش های یوگایی بر اساس فرمول کشیده شدن، رهایی، تنفس عمیق و تمرکز بنا می شود.

و اینک در بحث نقش یوگا در طب مکمل لازم است بدانیم که از علتهای اصلی بیماریهای روحی و روانی و سایکوسوماتیک (روان تنی) استرس می باشد که یوگا به عنوان یک راهکار در طب مکمل نقش بسزایی دارد و بر اساس تحقیقات به عمل آمده بالای پنجاه درصد بیماریها نشأت گرفته از استرس می باشد و بیشتر بیماریهایی که قلب و عروق فشار خون دستگاه گوارش و خواب را درگیر می کند برخواسته از استرس هستند. می دانیم که دنیای پیرامون ما روز به روز استرس زاتر می شود و ما اجباراً در این دنیا زندگی می کنیم آیا واقعاً جهت مواجهه با چنین بحرانهایی مجهز شده ایم، همه نگران آینده فرزندانمان هستیم. بنابراین فرزندانمان باید یاد بگیرند که چگونه با استرس سازگاری کنند و در واقع مبارزه با مشکلات زندگی در کمال آرامش و خونسردی را یاد بگیرند. در اینجا لازم است به یک بخش از تمرینات یوگا که پاوان موکت آسانا و یا تمرینات ضد باد یا ضد روماتیسم اتلاق می گردد بپردازیم، این تمرینات ضمن سادگی بسیار مؤثر است کما اینکه در هندوستان نیز که از مزاج ها صحبت می شود و در طب آیورودا به سه مزاج اشاره می گردد: بلغم، باد و سودا(واتا،پیتا،کافا) وهمه فعالیت های بدن را کنترل می کند و وجود هر گونه اختلال در فعالیت های این سه مزاج عکس العمل منفی در متابولیسم بدن موجب شده که خود موجب بروز بیماری می گردد. باد نه تنها به گازهای موجود در معده و روده اشاره می کند بلکه به بادی که در یکایک مفاصل بدن ایجاد می شود نیز اتلاق می گردد. بر اثر واکنش هایی شیمیایی به مرور دردهای روماتیسمی و خستگی عضلات در بدن ایجاد می شود. اسید و صفرا به ترشحاتی که برای هضم غذا لازم است اشاره می کند و نیز چیزهایی از قبیل اسید اوریک که باید به طور منظم از بدن دفع شود اگر اسید اضافه در سیستم وجود داشته باشند بعضی از ارگانها نمی توانند به درستی فعالیت کنند. تمرینات پاوان موکت آسانا به آزاد کردن و خارج کردن باد و اسید به خصوص از مفاصل کمک می کند این تمرینات برای کسانی که دوره نقاهت را می گذرانند یا افرادی که در موقع حرکت در رانهایشان مسأله دارند قابل استفاده می باشد و بعد از دوره طولانی عدم تحرک فرد می تواند ماهیچه ها را با انجام این تمرینات دوباره و به تدریج به فعالیت وا دارد که این تمرینات برای از بین بردن ناراحتی های ماهیچه ای هم سودمند می باشد.

نحوه اثر بخشی یوگا و درمانی آن در طب مکمل

نتیجه می گیریم که یوگا برای انسانهای مختلف معانی مختلفی دارد. می توان به یوگا به عنوان یک سفر نگاه کنیم. یوگا نه محلی است که ترک کرده ایم و نه مقصد است بلکه خود سفر است. یوگا یک چیز جدید نیست بلکه به اندازه بشر قدمت دارد. همانطور که می دانیم یوگا از فرهنگ تانترا که جزء قدیمی ترین فرهنگ های بشری بوده است گرفته شده است. یوگا در عین حال امروز هم کاربرد دارد و یک سیستم راکد نیست بلکه یک علم و دانش است. اگر بخواهیم مفهوم اصلی یوگا را بگوییم باید در مفهوم تانترا جستجو کنیم:

TANTRIC=TANOT+TRAYATI

آزاد شدن انرژی + گسترش آگاهی

و یوگا هم که قسمت عملی تانتریک است به صورت اتحاد انرژی و آگاهی معنی پیدا می کند و در عین حال این اتحاد را می توان به صورت اتحاد بین ذهن و جسم، تن و روان، بیرون و درون و خیلی چیزهای دیگر تفسیر نمود و پیدا کرد. هر چه این اتحاد به سطوح بالاتر برود معنی آن هم پیچیده تر می شود. آری یوگا یک علم و دانش است که می توان از درون این علم خیلی چیزها بیرون آورد از جمله: ورزش، آرامش، شیوه زندگی، درمان و ...

اگر بخواهیم یوگا را از نظر درمانی مورد بررسی قرار دهیم ابتدا باید علوم کل نگر و طب مکمل را بیش تر معرفی نمائیم. علوم کل نگر علومی است که به همه موجودات و طبیعت و کائنات به صورت یک پدیده واحد نگاه می کند و همه موجودات و آفریده ها را در ارتباط نزدیک با یکدیگر می داند. یعنی همه ما بر روی اطرافیان خود تأثیر داریم و در ارتباط هستیم. اعم از انسان و حیوان گیاه و آب، خاک، آتش، هوا و محیط اطراف و هر چیز دیگری و طب مکمل هم اغلب از این علوم کمک گرفته تا با تصحیح روابط بین انسان و محیط اطرافش سلامتی را برای آدمی به ارمغان بیاورد و طبق این تعریف یک بیماری خاص را نمی توان فقط به یک عضو خاص نسبت داد بلکه فقط این بیماری علامتی است از یک ناهماهنگی عمومی بین تمام اعضاء بدن، ذهن، روح، جسم و حتی محیط پیرامون وی مثل طبیعت و آب و هوا. پس برای درمان یک بیماری هم باید شخص به طور کلی در نظر گرفته شود نه جزئی از او و حتی شخص یا محیط اطراف و شیوه زندگی نیز باید تغییر نماید و تصحیح شود تا بیماری به صورت ریشه ای درمان شود. که این تغییر شیوه زندگی و استفاده از تکنیک های انواع روشهای درمانی طب مکمل بسیار راحت تر و کم خرج تر و سریعتر به درمان خواهد رسید و نسبت به طب کلاسیک این ارجحیت را دارد که درمان به صورت ریشه ای است و بیماری فقط علامتی از یک الگوی ناهماهنگی است و با هماهنگ شدن کل سیستم بدن و ذهن و محیط اطراف، دیگر جایی برای بیماری نخواهد ماند. البته نمی توان نقش طب کلاسیک را در درمان بسیاری از بیماریهای مرسوم بخصوص بیماریهای حاد مورد غفلت قرار دارد بلکه باید از طب مکمل همانطور که از نامش مشخص است فقط در موارد تکمیلی و کمک به طب رایج استفاده شود و جایگاهش در کنار طب کلاسیک باشد و با تلفیقی از ایندو می توان بر بسیاری از مشکلات امروزی غلبه نمود. حال با تعریفی که از طب مکمل شد می توان نقش بسیار مهمی برای یوگا در این طب باز نمود زیرا یوگا به تنهایی خود یک سیستم جامع است که می تواند باعث اتحاد بین ذهن، جسم، درون و برون شود و همین اتحاد برای درمان بسیاری از بیماریها کافی است زیرا می دانیم خیلی از بیماریها نتیجه ای جز عدم هماهنگی نیست. اگر چه تأثیر اصلی یوگا بر روی بدن و ذهن به صورت تغییرات پرانیکی و ظریف انرژی است ولی می توان با تک تک تمرینات یوگا به سطوح سلامتی نزدیک شد. مثلاً اولین مرحله یوگا تمرینات نظافتی یا شات کار، می باشد مثل "Neti" کنجال و .... تمرینات نظافتی دیگر که همه اینها علاوه بر اینکه تغییرات ظریف انرژی ایجاد می کند از نظر فیزیکی نیز باعث پاکسازیهایی در تمام بدن می شود و سموم را به طور کامل دفع می کند. تمرینات آسانا باعث تقویت جسم شده و هارمونی خاصی به کل بدن می دهد. تمرینات پرانایاما که خود از اصلی ترین اجزای درمانی است یکی از قوی ترین سلاح ها برای تقویت بدن، افزایش اکسیژن، افزایش گردش خون و خونسازی است. تمرینات ذهنی اعم از ریلاکس و یوگانیدرا و مدیتیشن تنها با آرامشی که ایجاد می نماید انواع مشکلات سایکوسوماتیک (روان تنی) را درمان می نماید بلکه با رسیدن به سطوح آگاهی بالاتر می تواند هر نوع بیماری را درمان نماید زیرا در مراقبه اگر به صورت صحیح صورت گیرد می توان به سطحی از شعور و آگاهی دست یافت که ماوراء بیماری است و با آگاهی از این سطح درمان یک چیز پیش پا افتاده در نظر می رسد. همانطور که ماهاریشی در آیورودا می گوید در وجود هر انسان جایی است که تهی از بیماری است، هرگز احساس درد نمی کند، نمی تواند پیر شود یا بمیرد و این همانجایی است که سلامت کامل نام دارد و یکی از راههای رسیدن به آن مکان مراقبه می باشد. و در آخر اضافه می کند یوگا به عنوان یک قسمت عمده از آیورودا نیز در درمان بسیاری از بیماریها کمک کننده است.

 

امیر عظیم صحت مند

کلینیک تخصصی مغز و اعصاب و روان بهمن